भारताच्या इतिहासात अनेक राजे होऊन गेले, पण ज्यांनी आपल्या कर्तृत्वाने आणि विचारांनी सामाजिक विषमतेची भिंत पाडली, ते म्हणजे ‘राजर्षी’ छत्रपती शाहू महाराज. २६ जून १८७४ रोजी कोल्हापूर संस्थानातील कागलच्या घाटगे घराण्यात जन्मलेल्या शाहू महाराजांनी केवळ एक राज्यकर्ता म्हणून नव्हे, तर एक ‘समाजक्रांतिकारक’ म्हणून संपूर्ण देशाला नवी दिशा दिली.
शाहू महाराजांचा कार्यकाळ हा शोषितांच्या न्यायाचा काळ मानला जातो. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा रयतेच्या राज्याचा वारसा पुढे चालवताना त्यांनी ‘बहुजन समाजाला’ स्वाभिमानाने जगण्याचे बळ दिले. सत्तेवर आल्यानंतर त्यांनी जे निर्णय घेतले, ते त्या काळातील पुरोगामी विचारांचे सर्वोच्च निदर्शक होते.
आरक्षणाचे जनक
सामाजिक न्याय प्रस्थापित करण्यासाठी १९०२ मध्ये त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीयांसाठी ५० टक्के आरक्षण जाहीर केले. भारतात आरक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवणारे शाहू महाराज हे पहिले राजे होते. “ज्यांना शिक्षणाची संधी मिळाली नाही, त्यांना सत्तेत स्थान मिळाले पाहिजे,” हा त्यांचा ठाम विचार होता.
येथे छत्रपती शाहू महाराजांच्या क्रीडा प्रेमी आणि क्रीडा पोषक दृष्टिकोनावर आधारित एक विशेष लेख दिला आहे:
जेव्हा आपण छत्रपती शाहू महाराजांच्या कार्याचा विचार करतो, तेव्हा सामाजिक न्याय आणि शिक्षण हे विषय प्रकर्षाने समोर येतात. परंतु, यासोबतच ज्या क्षेत्राला महाराजांनी एक ‘संस्थात्मक स्वरूप’ दिले, ते म्हणजे क्रीडा संस्कृती. कोल्हापूर आज संपूर्ण भारतात ‘कुस्तीचे पंढरपूर’ म्हणून ओळखले जाते, त्यामागे शाहू महाराजांचे दूरदृष्टी असलेले क्रीडा-प्रेम आणि खेळाडूंना दिलेला राजाश्रय कारणीभूत आहे.
महाराजांसाठी कुस्ती हा केवळ मनोरंजनाचा प्रकार नव्हता, तर तो एक ‘शारीरिक आणि मानसिक शिस्त’ देण्याचा मार्ग होता. त्या काळात कुस्तीकडे एक व्यावसायिक खेळ म्हणून पाहण्याची दृष्टी त्यांनी रुजवली. त्यांनी कोल्हापुरात कुस्तीचा असा माहौल निर्माण केला की, गावगाड्यातील तरुण पिढी व्यसनांपासून दूर राहून आखाड्याकडे वळली.
ऐतिहासिक ‘खासबाग मैदान ,शाहू महाराजांची क्रीडा क्षेत्रातील सर्वात मोठी देणगी म्हणजे १९१२ मध्ये बांधलेले हे मैदान तत्कालीन काळातील आधुनिक सोयींनी सुसज्ज होते. या मैदानाची रचना अशा प्रकारे करण्यात आली होती की, प्रेक्षकांना कुस्तीचा थरार अगदी जवळून पाहता यावा. आजही हे मैदान ऐतिहासिक कुस्ती स्पर्धांचे केंद्र आहे, जे महाराजांच्या क्रीडा प्रेमाची साक्ष देते.
पैलवानांना दिलेला ‘राजाश्रय महाराजांनी देशभरातील नामांकित मल्लांना कोल्हापुरात निमंत्रित केले. त्यांनी पैलवानांच्या आहाराची, राहण्याची आणि सरावाची उत्तम व्यवस्था केली. बाळूबाळा, अण्णासाहेब अंबावडेकर यांसारख्या दिग्गज मल्लांना त्यांनी केवळ प्रोत्साहनच दिले नाही, तर त्यांना सरकारी नोकऱ्यांमध्ये स्थान देऊन खेळाडूंच्या भविष्याची सुरक्षा सुनिश्चित केली. खेळाडूंच्या ‘जुलूम-जबरदस्ती’विरुद्ध उभे राहण्याची ताकद त्यांनी आपल्या मल्लांना दिली.
क्रीडा आणि सामाजिक समता कुस्तीच्या आखाड्यात जात-पात नसते, हे शाहू महाराजांनी प्रत्यक्ष कृतीतून सिद्ध केले. त्या काळातील विषमतेच्या समाजात, आखाड्याच्या मातीत उतरलेला प्रत्येक जण हा केवळ एक ‘पैलवान’ असे. कुस्तीच्या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक एकतेचे सूत्र बांधले. “जे शरीर कमवतील, तेच देशाचे रक्षण करतील,” हा विश्वास त्यांनी तळागाळातील तरुणांमध्ये
महाराजांनी केवळ कुस्तीच नव्हे, तर शिकार, पोहणे, घोडदौड आणि शूटिंग यांसारख्या खेळांनाही तेवढेच प्रोत्साहन दिले. राजाराम कॉलेजमध्ये त्यांनी मैदानी खेळांसाठी विशेष सुविधा उपलब्ध करून दिल्या होत्या. खेळाडूंना प्रोत्साहन देण्यासाठी स्वतः महाराज अनेकदा आखाड्याच्या कडेला बसून कुस्तीचा थरार अनुभवत असत.
आजच्या पिढीसाठी संदेश-
आज जेव्हा आपण क्रीडा क्षेत्रात व्यावसायिकतेबद्दल बोलतो, तेव्हा शाहू महाराजांनी १०० वर्षांपूर्वी मांडलेली ‘क्रीडा धोरणाची’ चौकट किती प्रगत होती, हे लक्षात येते. त्यांनी केवळ खेळाडूंना पोसले नाही, तर एक ‘क्रीडा संस्कृती’ जपली.
छत्रपती शाहू महाराजांचा हा क्रीडा-विषयक पैलू केवळ शारीरीक कसरतीपुरता मर्यादित नव्हता, तर तो तरुण पिढीला स्वाभिमानी, बलवान आणि शिस्तप्रिय बनवण्याचा एक भव्य उपक्रम होता.
शाहू महाराजांच्या दूरदर्शितेमुळेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना योग्य वेळची साथ आणि व्यासपीठ मिळाले. ‘मूकनायक’च्या प्रारंभीच्या काळात दिलेली मदत आणि ऐकण्याची तयारी हे संकेत होते की ते मोठे राष्ट्रीय नेते बनू शकतात — आणि इतिहासाने तेच दाखवून दिले.६ मे १९२२ रोजी त्यांच्या निधनाने एका युगाचा अंत झाला; पण त्यांनी बियाणे केलेली समता, शिक्षण आणि न्यायाची भुरळ आजही महाराष्ट्राच्या सामाजिक जडणघडणीत उमगते. ‘राजर्षी’ची उपाधी फक्त सन्मान नव्हे; ती त्यांच्या आदर्शाची प्रतिज्ञा आहे.
