भारतीय लोकशाहीचा ‘काळा अध्याय’ आता अभ्यासक्रमात; NCERT च्या इयत्ता ९ वीच्या पुस्तकात आणीबाणीचा समावेश भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासातील अत्यंत वादग्रस्त आणि महत्त्वपूर्ण काळ मानल्या जाणाऱ्या १९७५ च्या राष्ट्रीय आणीबाणीचा विषय आता शालेय अभ्यासक्रमाचा भाग बनला आहे.
नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशनल रिसर्च अँड ट्रेनिंग (NCERT) ने इयत्ता ९ वीच्या नवीन सामाजिक शास्त्र पाठ्यपुस्तकात पहिल्यांदाच आणीबाणीचा समावेश केला आहे. १९७५ च्या आणीबाणीला नुकतीच ५० वर्षे पूर्ण झाली असून, या ऐतिहासिक घटनाक्रमाकडे पाहण्याचा विद्यार्थ्यांचा दृष्टिकोन व्यापक व्हावा, हा या मागील मुख्य उद्देश आहे.
‘अंडरस्टँडिंग सोसायटी’मध्ये ऐतिहासिक नोंद
‘अंडरस्टँडिंग सोसायटी: इंडिया अँड बियॉन्ड’ (Understanding Society: India and Beyond) या नवीन पाठ्यपुस्तकात भारतीय लोकशाहीची बलस्थाने आणि आव्हाने या विषयावर स्वतंत्र प्रकरण आहे. यात आणीबाणीचे वर्णन “लोकशाहीसमोरील प्रमुख आव्हान” असे करण्यात आले आहे. भारतीय लोकशाही निर्दयपणे चिरडली गेलेला हा एक ‘काळा अध्याय’ असल्याचे स्पष्ट शब्दांत नमूद करण्यात आले आहे.
पुस्तकात काय नमूद आहे?
१९७५ ते १९७७ या काळात लागू करण्यात आलेल्या आणीबाणीच्या भीषणतेवर प्रकाश टाकताना पाठ्यपुस्तकात म्हटले आहे की,
मूलभूत अधिकारांचे निलंबन ,आणीबाणीच्या काळात नागरिकांचे बहुतांश मूलभूत अधिकार स्थगित करण्यात आले होते.
सेन्सॉरशिप आणि दडपशाही, प्रसारमाध्यमांवर कडक निर्बंध (सेन्सॉरशिप) लादले गेले, तर विरोधी पक्षातील अनेक नेते आणि कार्यकर्त्यांना तुरुंगात डांबण्यात आले.
लोकशाही संस्थांवरील ताण:देशातील लोकशाही संस्थांवर या काळात प्रचंड दबाव निर्माण झाला होता.
जयप्रकाश नारायण यांचे योगदान ,पाठ्यपुस्तकात आणीबाणीविरोधातील जनआंदोलनाची दखल घेताना ‘लोकनायक’ जयप्रकाश नारायण यांच्या भूमिकेचे विशेष महत्त्व विशद करण्यात आले आहे. बिहार आणि गुजरातमधील विद्यार्थी व नागरिकांना संघटित करून त्यांनी सुरू केलेल्या आंदोलनाचे परिणाम १९७७ मधील निवडणुकीत दिसून आले. सत्ताधारी सरकारचा पराभव आणि मतदानातून जनतेने व्यक्त केलेला कौल, हे भारतीय लोकशाहीच्या ताकदीचे प्रतीक असल्याचे पुस्तकात म्हटले आहे.
### समकालीन आव्हाने आणि ‘लोकशाही आणि तुम्ही’
आणीबाणीव्यतिरिक्त, हे नवीन पाठ्यपुस्तक आधुनिक काळातील लोकशाहीसमोरील आव्हानांवरही प्रकाश टाकते. यामध्ये प्रामुख्याने खालील मुद्द्यांचा समावेश आहे:
‘फेक न्यूज’ (खोट्या बातम्या) आणि चुकीची माहिती (Misinformation).
सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान आणि नियमांचे उल्लंघन.गरिबी, प्रादेशिकवाद, सामाजिक भेदभाव आणि लिंग-असमानता.
या अभ्यासक्रमात’लोकशाही आणि तुम्ही’ (Democracy and You) नावाचा एक नवीन विभाग समाविष्ट केला आहे. या माध्यमातून विद्यार्थी स्वतःला लोकशाही प्रक्रियेतील एक जबाबदार नागरिक म्हणून कसे पाहू शकतात, यावर भर देण्यात आला आहे. वर्गातील शिक्षण आणि प्रत्यक्ष जीवनातील नागरिक कर्तव्ये यांचा परस्परसंबंध जोडण्यासाठी हे महत्त्वाचे पाऊल उचलल्याचे NCERT ने स्पष्ट केले आहे.
