महाराष्ट्राच्या साहित्यात आणि निसर्ग संवर्धनाच्या चळवळीत ‘मारुती चितमपल्ली’ हे नाव एका ऋषीप्राय व्यक्तिमत्वाचा बोध करून देते. वनांचे, वन्यजीवांचे आणि निसर्गाचे गुह्य ज्यांच्या लेखणीतून शब्दांच्या स्वरूपात कागदावर उतरले, असे ‘निसर्गऋषी’ आज आपल्यात नाहीत. त्यांच्या पुण्यस्मरणा निमित्त त्यांच्या साहित्याचा आणि विचारांचा आढावा घेणे, म्हणजे निसर्गाशी पुन्हा एकदा नातं जोडण्यासारखे आहे.
वनाचा ‘शब्दसाधक’
चितमपल्ली यांचे आयुष्य म्हणजे एक प्रदीर्घ ‘अरण्ययात्रा’ होती. वनविभागातील सेवेत असताना त्यांनी जंगलाच्या प्रत्येक कोपऱ्याचा अभ्यास केला. पण, ते केवळ एक अधिकारी नव्हते, तर ते जंगलाचे ‘भाषान्तरकार’ होते. वाघ, बिबट्या, मोर, सांबर आणि अगदी कीटक-पक्ष्यांच्या हालचालींमधील अर्थ त्यांनी शोधला. “निसर्गाची भाषा समजून घेण्यासाठी तुम्हाला संयम आणि निरीक्षणाची जोड लागते,” हे त्यांचे तत्त्वज्ञान आजही संशोधकांसाठी मार्गदर्शक आहे.
साहित्यातील निसर्गवैभव
चितमपल्ली यांची लेखणी जणू जंगलातील पानांची सळसळ आहे. त्यांच्या ‘पक्षिकोश’, ‘निसर्गवाचन’, ‘जंगलवाचन’, ‘सृष्टीतील किमया’ अशा पुस्तकांनी मराठी वाचकांना जंगलाच्या अंतरंगाची ओळख करून दिली. त्यांनी केवळ माहिती दिली नाही, तर निसर्गाकडे बघण्याची एक ‘दृष्टी’ दिली. त्यांच्या लेखनातील ओलावा असा होता की, पुस्तक वाचताना वाचकाला आपण एखाद्या गडद अरण्यात उभे आहोत, असा अनुभव यायचा. त्यांच्या साहित्याने मराठी साहित्यात ‘निसर्ग साहित्याचा’ एक स्वतंत्र आणि समृद्ध प्रवाह निर्माण केला.
निसर्ग संवर्धनाचे तत्त्वज्ञान
केवळ लेखन करून ते थांबले नाहीत, तर त्यांनी आयुष्यभर निसर्ग संवर्धनासाठी लढा दिला. पर्यावरणाचा ऱ्हास होत असताना त्यांनी नेहमीच धोक्याची सूचना दिली होती. “जंगल वाचले, तरच मानव वाचेल,” हा त्यांचा संदेश आजच्या जागतिक हवामान बदलाच्या काळात अधिकच समर्पक ठरतो. प्राणी आणि पक्षी यांच्यातील परस्पर संबंधांचा त्यांनी केलेला अभ्यास हा एखाद्या शास्त्रीय प्रबंधाप्रमाणे अचूक होता.
वारसा आणि प्रेरणा
मारुती चितमपल्ली यांनी आपल्या लेखनातून आणि कार्यांतून एक मोठी पिढी घडवली. आज जे निसर्गप्रेमी, छायाचित्रकार आणि पर्यावरणवादी जंगलांच्या रक्षणासाठी काम करत आहेत, त्यांना चितमपल्लींच्या साहित्यानेच प्रेरणा दिली आहे. त्यांनी वनविभागात काम करत असताना जे ‘जंगल प्रेमाचे’ संस्कार केले, ते आजही अनेकांच्या स्मरणात आहेत.
निष्कर्ष: निसर्गाचे लेणे
मारुती चितमपल्ली यांचे पुण्यस्मरण म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचे स्मरण नाही, तर ती निसर्गाशी संवाद साधण्याची एक परंपरा जिवंत ठेवण्याची शपथ आहे. आपल्या व्यस्त आणि डिजिटल जगात निसर्गाचा विसर पडत चाललेल्या मानवाला त्यांनी पुन्हा एकदा ‘मातीशी’ आणि ‘वनांशी’ जोडले.ज्या दिवशी आपण त्यांच्या एखाद्या पुस्तकाचे पान उघडून निसर्गाकडे पुन्हा एकदा कुतूहलाने पाहू, त्याच दिवशी त्यांना खरी श्रद्धांजली अर्पण होईल. या महान निसर्गऋषीला विनम्र अभिवादन!💐💐💐
