जेनेटिकली मॉडिफाईड मॉस्किटोचे परिणाम काय

अलीकडे सोशल मीडियाच्या माध्यमातून खोटी आणि दिशाभूल करणारे माहिती मोठ्या प्रमाणात पसरवली जात आहे. त्यांचे उद्देश काय आहेत हे समजणे कठीण. परंतु त्यांच्या या चुकीच्या माहितीमुळे लोकांमधील संभ्रम वाढीस लागून चांगले कार्य करणाऱ्यांच्या संदर्भात देखील वाईट भावना निर्माण केल्या जातात. अशाच एपस्टीन फाईलचा हवाला देत बिल आणि मेलिंडा गेट्स यांच्या कंपनीला बदनाम करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

एपस्टीन फाइल्सचा हवाला देत (Epstein files) बिल गेट्स आणि मिलिंडा गेट्स यांच्या कंपनीने विकसित केलेले डास मानवांना गंभीर आजार देऊन जीवन संपवू शकतात असा दावा सोशल मीडिया आणि काही व्हिडिओमध्ये फिरतोय, पण तो खोटा आहे. एपस्टिन फाइल्स मध्ये बिल गेट्स यांचा उल्लेख आहे, पण तो डासांशी संबंधित नाही; ते वैयक्तिक आरोपांबाबत आहेत जसे STD (सेक्शुअली ट्रान्समिटेड डिसीज) सारखे, जे गेट्स यांनी खंडन केले आहे.
खरी माहिती काय आहे?
जगभरात दरवर्षी डासांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या मलेरिया डेंगू सारख्या गंभीर आजारावर उपचार म्हणून बिल आणि मिलिंडा गेट्स फाउंडेशन डासांवर संशोधन करत आहे, पण ते मलेरिया, डेंग्यू, झिका सारख्या रोगांचा प्रसार थांबवण्यासाठी आहे. ते जेनेटिकली मोडिफाईड मॉस्किटो (GMO mosquitoes) किंवा Wolbachia बॅक्टेरिया असलेले डास सोडतात, जे रोग पसरवू शकत नाहीत आणि जंगली डासांची संख्या कमी करतात. उदाहरणार्थ, Oxitec कंपनीला फंडिंग दिली,ही कंपनी पुरुष डास उत्पादन करते ज्यामुळे मादी डासांची संख्या (जे चावतात) कमी होते. हे मानवांना हानी पोहोचवत नाही ही बाब FDA आणि EPA ने सुरक्षित असल्याचे घोषित केले आहे.
या डासांचे दोष मानवाला का होत नाही?
हे डास रोग पसरवणारे नाहीत; ते रोग पसरवणाऱ्या डासांना आळा घालण्यात यश मिळवतात. या डासांच्या संदर्भात कोणत्याही फॅक्ट चेकमध्ये मानवांना गंभीर आजार झाल्याचा किंवा मृत्यू झाल्याचा पुरावा नाही .
मुख्य मुद्दे
बिल आणि मेलेंडा गेट्स यांच्याबाबत एपस्टाइन फाइल्समध्ये करण्यात आलेले आरोप हे वैयक्तिक स्वरूपाचे आहेत. त्यांच्या फाउंडेशनचे काम रोगरोधक डास विकसित करून मलेरिया आदी आजार थांबवणे व लाखो लोकांचे प्राण वाचवणे.
फाउंडेशनचे डास-संबंधित प्रमुख प्रकल्प बिल अँड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन ने मुख्यतः मलेरिया, डेंग्यू, झिका आणि डेंग्यू सारख्या रोगपसरवणाऱ्या डासांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी प्रकल्पांवर काम केले आहे. यामध्ये जेनेटिकली मोडिफाईड मॉस्किटो (GMO mosquitoes) आणि Wolbachia बॅक्टेरिया तंत्रज्ञानाचा वापर आहे, जे रोग पसरवतात नाहीत तर रोग पसरवणाऱ्यांवर आळा घालण्यात ममदत करतात.
मुख्य भागीदार आणि तंत्रज्ञान
Oxitec कंपनी: फाउंडेशनने या ब्रिटिश बायोटेक कंपनीला फंडिंग दिली, जी पुरुष डास विकसित करते जे मादी डासांची संख्या कमी करतात (मादीच रोग पसरवतात). हे मलेरिया-वाहक Anopheles डासांसाठी वापरले जाते.
Wolbachia प्रकल्प: World Mosquito Program ला सपोर्ट, ज्यात Wolbachia बॅक्टेरिया असलेले डास सोडले जातात जे डेंग्यू, झिका रोखतात. ऑस्ट्रेलिया, इंडोनेशिया, ब्राझीलमध्ये यशस्वी.
मलेरिया उन्मूलन: मॉस्किटो फॅक्टरी प्रकल्पाद्वारे दर आठवड्याला ३ कोटी Wolbachia डास तयार करणे, आफ्रिका आणि आशियात चाचण्या
उद्देश आणि परिणाम
हे प्रकल्प रोगप्रतिबंधक आहेत, ज्यामुळे लाखो लोकांचे जीवन वाचले आहे. FDA, WHO सारख्या संस्थांनी सुरक्षित मान्यता दिली असून, कोणतीही हानी सिद्ध झालेली नाही .
भारतातील डास प्रकल्पातील भागीदारी
बिल अँड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन ने भारतात थेट डास प्रकल्प (जसे Oxitec किंवा Wolbachia) चालवले नाहीत, कारण हे GMO तंत्रज्ञान भारतात अद्याप व्यापक स्तरावर मंजूर नाही किंवा अंमलात नाही. फाउंडेशनचे भारतातील काम मुख्यतः मलेरिया उन्मूलन, संक्रामक रोग नियंत्रण आणि आरोग्य संशोधनवर केंद्रित आहे, ज्यात डास नियंत्रण अप्रत्यक्षपणे समाविष्ट आहे.
प्रमुख सहकार्य
जैवप्रौद्योगिकी विभाग (DBT) सोबत MoU (२०१२ पासून नूतनीकरणित): स्वास्थ्य संशोधन, टीके, निदान आणि संक्रामक रोग (मलेरिया, डेंग्यूसारखे) रोखण्यासाठी. यात नवीन उपाय विकसित करण्यासाठी निधी आणि सहकार्य.
CSIR सोबत MoU (२०२१): संक्रामक रोग, नवजात मृत्यू रोखणे आणि पर्यावरण निगरानीसाठी संशोधन. डास-वाहक रोगांवर उपाय, पण GMO डास नव्हे .
राष्ट्रीय वेक्टर जनित रोग नियंत्रण कार्यक्रम (NVBDCP): फाउंडेशनने मलेरिया कमी करण्यासाठी मदत केली, ज्यात भारतात ७८% केसेस कमी झाल्या (२०१५-२०२४).
डासांवर थेट काम नाही -भारतात GMO डास चाचण्या किंवा सोडणे अद्याप सरकारी मंजुरीशिवाय झाले नाही. फाउंडेशन कृषी, सॅनिटेशन आणि आरोग्य यंत्रणा मजबूत करण्यावर भर देते, ज्यात डास नियंत्रणसाठी परंपरागत पद्धती (कीटकनाशके, जागरूकता) याचे समर्थन करते.
डासांना जगातील “सर्वात घातक प्राणी” मानले जाते, कारण त्यांच्यामुळे दरवर्षी एकूण ७ ते १० लाख लोकांचा मृत्यू होतो.
​कारण: वाढते शहरीकरण, जागतिक तापमान वाढ (Climate Change) आणि औषधांना दाद न देणारे डास (Insecticide Resistance) यामुळे ही संख्या कमी करणे आव्हानात्मक ठरत आहे.