अलीकडच्या काळात आंदोलन, निदर्शने आणि सुरक्षा यंत्रणांच्या कारवाई दरम्यान एक नवे तांत्रिक नाव चर्चेत आले आहे — FoSAM. हे तंत्रज्ञान इंटरनेट, SIM कार्ड किंवा पारंपरिक मोबाइल नेटवर्क शिवाय देखिल संदेशांची देवाणघेवाण करण्याची क्षमता प्रदान करते. विशेषतः गर्दीच्या ठिकाणी, त्या परिसरातील इंटरनेट बंद असताना किंवा पोलिस अधिकाऱ्यांच्या देखरेखीपासून दूर राहण्यासाठी अशा प्रणालींचा वापर केला जात आहे. त्यामुळेच भारतात अलीकडील आंदोलनांच्या पार्श्वभूमीवर FoSAM आणि तत्सम mesh messaging तंत्रज्ञान वापरण्यात आल्याचे दिसून येत आहे.
FoSAM म्हणजे काय?
FoSAM हे “Forward Secret Messaging in Ad-Hoc Networks” या संकल्पनेवर आधारित आहे. साध्या भाषेत सांगायचे तर, हे असे संदेशवहन असे तंत्र आहे ज्यात फोन एकमेकांशी थेट संपर्क साधून संदेश पुढे पाठवतात. यासाठी इंटरनेटची गरज नसते. ब्लूटूथ किंवा कमी अंतरावरील वायरलेस कनेक्शनचा वापर करून एका फोनवरुन दुसऱ्या फोनकडे संदेश पोहोचवले जातात. या प्रक्रियेत संदेश एकाच वेळी अनेक फोनमधून “हॉप” करत जातो. म्हणजे संदेश पाठवणारा आणि शेवटचा प्राप्तकर्ता यांच्यात थेट कनेक्शन असणे आवश्यक राहत नसते. अशा पद्धतीमुळे नेटवर्कवर नियंत्रण ठेवणे पोलिस यंत्रणेला कठीण जाते, कारण संदेशाचा प्रवास केंद्रीकृत सर्व्हरवर अवलंबून नसतो.
हे तंत्रज्ञान कसे काम करते?
FoSAM किंवा तत्सम mesh messaging प्रणालींची रचना साधारणपणे तीन स्तरांवर केली जाते. पहिला स्तर म्हणजे जवळच्या उपकरणांचा शोध घेणे. फोन Bluetooth Low Energy च्या माध्यमातून आसपासची इतर उपकरणे शोधतो. दुसरा स्तर म्हणजे संदेशाचे relay, म्हणजे तो दुसऱ्या उपकरणाकडे पुढे पाठवणे. तिसरा स्तर म्हणजे सुरक्षा, जिथे संदेश एन्क्रिप्ट केलेला असतो आणि वेळेनुसार त्याचे पासवर्ड बदलले जातात.
याचा मोठा फायदा असा की एखादा संदेश मध्येच अडवला गेला तरी तो लगेच वाचता येईलच असे नाही. Forward secrecy मुळे भूतकाळातील संदेशांची सुरक्षितता टिकून राहते. एखाद्या टप्प्यातील की मिळाली, तरी आधीच्या टप्प्यातील संदेश आपोआप उघड होत नाहीत. यामुळे तपास यंत्रणांसमोर तांत्रिक अडचणी वाढतात.
भारत, इराण आणि इतर देशांतील वापर
मुख्य वैशिष्ट्ये
विना इंटरनेट/सिम: या संपर्कासाठी कोणत्याही मोबाईल नेटवर्क किंवा इंटरनेट डेटाची गरज नसते.
लॉगिनची गरज नाही: यासाठी फोन नंबर किंवा ईमेल आयडी टाकावा लागत नाही.
डिजिटल रेकॉर्ड नाही: संदेश थेट एका फोनवरून दुसऱ्या फोनवर जात असल्याने याचा कोणताही डिजिटल रेकॉर्ड किंवा सेंट्रल सर्व्हरवर डेटा राहत नाही.
ब्लूटूथ रेंज: हे ब्लूटूथच्या माध्यमातून एका फोनवरून जवळच्या दुसऱ्या फोनवर मेसेज पोहोचवून एक मोठी साखळी (Chain) तयार करते.
अशा प्रकारची तंत्रे केवळ भारतापुरती मर्यादित नाहीत. हाँगकाँग, इराण आणि काही इतर देशांतील आंदोलनांमध्येही इंटरनेटशिवाय संवादासाठी mesh messaging apps हे तंत्र वापरले गेल्याचे आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील अहवालांतून दिसते. इंटरनेट बंदी, मोबाइल नेटवर्कवर नियंत्रण किंवा माहितीवर मर्यादा घातलेल्या असताना आंदोलक या तंत्राचा वापर करतात.
इराणमध्ये इंटरनेट शटडाउन किंवा एकमेकांशी संपर्क मर्यादा असताना अशी अॅप्स आदोंलनासाठी एक प्रकारची लाईफलाईन ठरली. हाँगकाँगमधील आंदोलनांमध्येही ब्लूटूथ-आधारित मेसेजिंगचा उल्लेख झाला होता. कारण मोठ्या गर्दीत समन्वय साधण्यासाठी आणि पोलिसांच्या नजर चुकवण्यासाठी अशी साधने उपयुक्त ठरतात.
भारतातही जंतरमंतर वरील आंदोलनांच्या संदर्भात अशाच प्रकारच्या अॅप्सचा वापर केल्याची बाब समोर आली आहे. विशेषतः दिल्लीतील आंदोलनांदरम्यान Bluetooth mesh messaging वापरल्याची चर्चा झाली. या पार्श्वभूमीवर सुरक्षा यंत्रणांनी तपास सुरू केला आणि अशा अॅप्सच्या वापराबाबत सुरक्षेच्या दृष्टीने गंभीर चिंता व्यक्त केली गेली.
पोलिसांना कसा चकवा मिळाला?
सामान्यपणे पोलिस तपासात मोबाइल कॉल डेटा, SMS लॉग, इंटरनेट प्रोटोकॉल लॉग, सोशल मीडिया ट्रेल आणि टेलिकॉम पुरावे महत्त्वाचे ठरतात. पण FoSAM सारख्या नेटवर्कमध्ये ही पारंपरिक साधने फारशी उपयोगी ठरत नाहीत. कारण या प्रणालीत संदेश एका केंद्रीय सर्व्हरवर जात नाहीत. त्यामुळे अशा संदेशाची ट्रॅकिंगची साखळी तुटते.
दुसरे म्हणजे, संदेश अनेक फोनमधून पुढे जात असल्याने मूळ पाठवणारा केाण ते शोधणे अवघड होते. प्रत्येक फोन फक्त मध्यस्थाची भूमिका बजावतो. परिणामी, तपास यंत्रणेला संदेशाचा उगम, मार्ग आणि अंतिम प्राप्तकर्ता हे तिन्ही घटक स्पष्टपणे शोधता येत नाहीत.
तिसरे म्हणजे, जर या संवादासाठी विविध प्रकारचे फोन, अनोळखी SIM, चोरीचे फोन किंवा अनेक उपकरणे वापरली गेली, तर तपास आणखी गुंतागुंतीचा होतो. अशा परिस्थितीत पोलिसांच्या हाती येणारा डिजिटल पुरावा ठोस स्वरुपाचा न राहता तो मर्यादित राहतो.
तपास यंत्रणांपुढील आव्हाने
FoSAM सारख्या तंत्रज्ञानामुळे निर्माण होणारे सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे संदेश ट्रेसिंगची कमतरता. सध्याच्या डिजिटल तपास पद्धती बहुतेक वेळा नेटवर्क लॉग, सर्व्हर डेटा, IP माहिती किंवा सोशल मीडिया मेटा डेटावर अवलंबून असतात. पण जर संवादच पूर्णपणे ऑफलाईन असेल, तर हे स्रोत उपलब्ध राहत नाहीत.
दुसरे आव्हान म्हणजे एन्क्रिप्शन. जर संदेश end-to-end encrypted आणि short-lived keys वापरून पाठवले गेले, तर जप्त केलेल्या उपकरणातूनही जुने संदेश उलगडणे कठीण जाते. यामुळे तपासासाठी आवश्यक असलेले सातत्य कमी होते.
तिसरे आव्हान म्हणजे वेळेची नोंद आणि crowd movement. आंदोलनांमध्ये हजारो लोक एका ठिकाणी एकत्र असतात. फोन सतत एका व्यक्तीकडून दुसऱ्याकडे, एका परिसरातून दुसऱ्या परिसरात जात राहतात. अशा स्थितीत कोणत्या क्षणी कोणते उपकरण सक्रिय होते, हे ठरवणे हे मोठे जिकीरीचे काम ठरते.
तरीही तपास कसा होऊ शकतो?
अशा प्रकरणांत तपास यंत्रणांना केवळ नेटवर्कवर अवलंबून राहता येत नाही. CCTV फुटेज, मोबाइल लोकेशन, फेस रेकग्निशन, जप्त केलेली उपकरणे, सोशल मीडिया समन्वय आणि प्रत्यक्ष घटनास्थळी उपस्थितीचे पुरावे या सर्व गोष्टी एकत्र करून तपास करावा लागतो.
जर एखाद्या संवाद नेटवर्कचा वापर प्रचंड प्रमाणात झाला असेल, तर त्याचे अप्रत्यक्ष पुरावे मिळू शकतात. उदाहरणार्थ, एका विशिष्ट वेळी काही फोन एकाच क्षेत्रात सक्रिय होते, काही लोक वारंवार एकाच मार्गाने आले-गेले, किंवा घटनास्थळी एकाच गटाचे उपकरण नेटवर्कमध्ये पुन्हा पुन्हा दिसले. अशा संकेतांवरून तपास पुढे नेता येतो.
तांत्रिक प्रगती आणि सामाजिक प्रश्न
FoSAM सारख्या तंत्रज्ञानाकडे केवळ कायदा-सुव्यवस्थेच्या दृष्टिकोनातून पाहणे पुरेसे नाही. हे तंत्रज्ञान एकाच वेळी स्वातंत्र्य, गोपनीयता आणि सुरक्षा यांच्यातील तणाव अधोरेखित करते. जिथे इंटरनेट बंदी, सेन्सॉरशिप किंवा देखरेख वाढते, तिथे नागरिक आणि आंदोलक सुरक्षित संवादाचे असे पर्याय शोधतात.
पण त्याच वेळी, अशा तंत्रांचा वापर हिंसक किंवा बेकायदेशीर समन्वयासाठीही होऊ शकतो, ही पोलिस आणि प्रशासकीय यंत्रणांची चिंता आहे. त्यामुळे प्रश्न फक्त “तंत्रज्ञान चांगले की वाईट” असा नसून, “त्याचा वापर कसा आणि कोणत्या उद्देशाने केला जातो” हा अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
FoSAM आणि तत्सम mesh messaging तंत्रज्ञानाने डिजिटल संवादाची व्याख्या बदलली आहे. इंटरनेट शिवाय, सिमकार्ड शिवाय आणि केंद्रीकृत नियंत्रणाशिवाय संदेशांची देवाणघेवाण शक्य होते, हीच त्याची ताकद आहे. पण त्याच ताकदीमुळे पोलिस, गुप्तचर आणि तपास यंत्रणांसाठी हे तंत्रज्ञान मोठे आव्हान ठरते आहे.
भारत, इराण, हाँगकाँग यांसारख्या देशांतील आंदोलनांच्या संदर्भात या तंत्रज्ञानाचा वापर चर्चेत आला, यावरून आधुनिक संघर्षात माहितीचा प्रवाह किती महत्त्वाचा झाला आहे, हे स्पष्ट होते. पुढील काळात अशा तंत्रज्ञानावर नियंत्रण, नियमन आणि नागरिकांच्या गोपनीयतेचे संरक्षण यामध्ये समतोल साधणे हे सरकारांसमोरील मोठे आव्हान असेल. वाढत्या डिजिटल आंदोलनांच्या युगात FoSAM ही केवळ एक तांत्रिक संकल्पना राहिलेली नाही, तर ती संवाद, प्रतिकार आणि तपास यांच्यातील नव्या संघर्षाचे प्रतीक बनली आहे.
