डॉ. आनंद नाडकर्णी हे केवळ एक प्रसिद्ध मानसोपचारतज्ज्ञ नव्हते, तर ते एक प्रगल्भ विचारवंत, लेखक, वक्ते आणि सामाजिक कार्यकर्ते म्हणून महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक पटलावर ओळखले जातात. ‘मन’ या विषयाला सामान्यांच्या भाषेत सोप्या पद्धतीने मांडण्याचे मोठे कार्य त्यांनी केले आहे.
त्यांनी लातूरमध्ये वेध च्या माध्यमातून शिबीर घेतली आहेत आणि तो घेण्याचा मान लातूरचा मानबिंदू असलेल्या ज्ञानप्रकाश प्रकल्पाच्या माध्यमातून या प्रकल्पात त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या जडणघडणीसाठी प्रशिक्षण शिबिरे घेतली होती. अशा प्रयोगशील प्रकल्पावर त्यांचे विशेष प्रेम होते म्हणून त्यांनी प्रकल्प संचालक श्री सतीश नरहरे व सौ सविता नरहरे यांच्याशी वेगळी बांधिलकी जोपासली होती.
डॉ. आनंद नाडकर्णी: मनाचा वेध घेणारे प्रबोधनकार
मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ वेडेपणावर उपचार नव्हे, तर ते सुदृढ जीवन जगण्याचे शास्त्र आहे, हे डॉ. आनंद नाडकर्णी यांनी आपल्या कार्यातून सिद्ध केले आहे. ठाण्यातील प्रसिद्ध ‘इन्स्टिट्यूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ’ (IPH) या संस्थेचे ते संस्थापक आहेत.
त्यांची शैक्षणिक प्रवास आणि व्यावसायिक कारकीर्द
डॉ. नाडकर्णी यांनी त्यांचे वैद्यकीय शिक्षण मुंबईच्या प्रसिद्ध ‘जी. एस. मेडिकल कॉलेज’ आणि ‘के.ई.एम.’ रुग्णालयातून पूर्ण केले. मानसोपचारशास्त्रात एम.डी. (MD) केल्यानंतर त्यांनी केवळ क्लिनिकपुरते मर्यादित न राहता, समुपदेशन आणि मानसिक आरोग्याला लोकचळवळीचे स्वरूप दिले.
‘आय.पी.एच.’ IPH (Institute for Psychological Health) ही संस्था डॉ. नाडकर्णी यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक मानली जाते. ही संस्था ‘व्यसनमुक्ती’ ते ‘पालकत्व’ अशा विविध विषयांवर काम करते.
वेध (VEDH): व्यावसायिक मार्गदर्शन आणि करिअर निवडीसाठी ‘वेध’ हा वार्षिक उपक्रम त्यांनी सुरू केला, ज्याचा फायदा हजारो विद्यार्थ्यांना झाला आहे. औषधांसोबतच समुपदेशन आणि ‘सपोर्ट ग्रुप्स’वर त्यांनी नेहमीच भर दिला आहे. डॉ. नाडकर्णी यांची लेखणी अत्यंत धारदार आणि रसाळ आहे. त्यांनी मानशास्त्रातील गुंतागुंतीचे विषय साध्या मराठीत पुस्तकरूपाने मांडले आहेत.
त्यांची काही गाजलेली पुस्तके:
मुक्तीगाथा: व्यसनमुक्तीच्या प्रवासावर आधारित.
मनोगत: मनाच्या विविध अवस्थांचे विश्लेषण.
जिंकू ओठांनी आणि मनाने: संवाद कौशल्यावर आधारित.
एका सायकीअॅट्रिस्टची डायरी: अनुभवांचे कथन.
वक्ता आणि विचारवंत म्हणून त्यांची महाराष्ट्रभर ख्याती होती.
त्यांच्या व्याख्यानांची शैली ओघवती आणि संवाद साधणारी असते. ते केवळ उपचार करत नाहीत, तर जीवनाकडे बघण्याचा एक सकारात्मक दृष्टिकोन देतात. “माणूस म्हणून जगताना चुका होणारच, पण त्यातून शिकणे महत्त्वाचे,” हा संदेश ते सातत्याने देतात.
”आरोग्य म्हणजे केवळ आजाराचा अभाव नव्हे, तर शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक स्तरावर उत्तम असणे होय.”
डॉ. आनंद नाडकर्णी यांनी मानसोपचार क्षेत्रातील ‘स्टिग्मा’ (कलंक) पुसून टाकण्यासाठी मोलाचे योगदान दिले आहे. त्यांच्या कार्यामुळे आज अनेक तरुण आणि कुटुंबे नैराश्यातून बाहेर पडून आनंदी जीवन जगत आहेत. महाराष्ट्राच्या वैचारिक जडणघडणीत त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते.
डाॅ.नाडकर्णी यांनी लिहिलेल्या २७ पेक्षा जास्त पुस्तकांपैकी अनेक पुस्तकांना राज्य स्तरावरील पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांच्या ‘गद्धेपंचविशी’, ‘विषादयोग’ आणि ‘त्या तिघांची गोष्ट’ (नाटक) या पुस्तकांना महाराष्ट्र सरकारचा अत्यंत प्रतिष्ठेचा ‘यशवंतराव चव्हाण वाङ्मय पुरस्कार’ प्राप्त झाला आहे.त्यांच्या नाटकांना आणि लेखनाला महाराष्ट्र साहित्य परिषद आणि साहित्य संस्कृती मंडळ यांच्याकडूनही अनेकदा गौरविण्यात आले आहे.
नाट्य गौरव: ‘मयसभा’ या नाटकासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट लेखन पुरस्कार मिळाला आहे.
सामाजिक आणि वैद्यकीय क्षेत्रातील सन्मान
डॉ. अनंत भालेराव स्मृती पुरस्कार (२०२१) समाजाच्या मानसिक स्वास्थ्यासाठी त्यांनी दिलेल्या अविरत योगदानाबद्दल त्यांना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्र: त्यांनी सह-संस्थापित केलेल्या ‘मुक्तांगण’ संस्थेला त्यांच्या कार्यासाठी राष्ट्रपती पदक (President’s Medal) मिळाले आहे, ज्यामध्ये डॉ. नाडकर्णी यांचा सिंहाचा वाटा आहे. मुंबई विद्यापीठातून मानसोपचार विषयात एम.डी. (M.D.) करताना ते विद्यापीठात प्रथम आले होते, ज्यासाठी त्यांचा विशेष गौरव झाला होता.
ज्या चित्रपटांसाठी ‘क्रिएटीव्ह कन्सल्टंट’ (Creative Consultant) म्हणून काम केले, त्यातील ‘देवराई’, ‘कासव’ आणि ‘कदाचित’ यांसारख्या चित्रपटांना राष्ट्रीय आणि राज्य पातळीवरील अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.
इतर काही महत्त्वाचे सन्मानात महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाने त्यांच्या एका पाठाचा समावेश इयत्ता ९ वीच्या मराठी पाठ्यपुस्तकात केला आहे, जो त्यांच्या विचारांचा मोठा सन्मान मानला जातो.
त्यांना त्यांच्या वैद्यकीय, साहित्यिक आणि सामाजिक कार्यासाठी आतापर्यंत एकूण ५० पेक्षा जास्त लहान-मोठे पुरस्कार मिळाले आहेत. अशा या बहुआयामी, मनाच्या अंतरंगात डोकावणाऱ्या डॉ. नाडकर्णी यांना विनम्र आदरांजली🙏🙏🙏🪻🪻🪻
