आज भारत केवळ सीमांवर शत्रूंशी लढत नाही, तर विचारांच्या पातळीवरही एक मोठे वैचारिक युद्ध लढत आहे. आधुनिक युद्धात बंदुका, बॉम्ब आणि क्षेपणास्त्रांइतकीच धोकादायक शस्त्रे म्हणजे सोशल मीडिया, माहिती युद्ध, कृत्रिम कथानके, मानसशास्त्रीय प्रभाव आणि डिजिटल प्रचार. एखाद्या देशाला कमकुवत करण्यासाठी तरुणांच्या मनात आपल्या सरकार, सुरक्षा यंत्रणा, न्यायव्यवस्था आणि लोकशाही संस्थांबद्दल अविश्वास निर्माण करणे ही आजच्या काळातील प्रभावी रणनीती मानली जाते.
जगातील अनेक देशांमध्ये जेन-झीने मोठमोठी आंदोलने केली. अनेक सरकारे सत्तेवरून खाली आली; परंतु त्यानंतरही अनेक देशांमध्ये राजकीय अस्थिरता, आर्थिक संकट, अंतर्गत संघर्ष आणि सामाजिक तणाव संपले नाहीत. त्यामुळे केवळ सरकार बदलणे म्हणजे देशाच्या सर्व समस्या संपणे असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
भारतातही प्रत्येक राजकीय पक्ष नव्या पिढीपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करतो. लोकशाहीत सरकारवर टीका करणे हा प्रत्येक नागरिकाचा घटनात्मक अधिकार आहे. पण टीका आणि द्वेष, मतभेद आणि शिवीगाळ, लोकशाही आणि अराजकता यांतील फरक ओळखणे तेवढेच आवश्यक आहे. आज सार्वजनिक चर्चेत पंतप्रधानांपासून इतर नेत्यांपर्यंत अनेकदा अत्यंत खालच्या पातळीची भाषा वापरली जाते. अशा प्रकारची राजकीय संस्कृती लोकशाहीला बळकट करत नाही.
महाराष्ट्रातसुद्धा काही दिशाहीन आणि बिनकामाच्या राजकारणामुळे सतत सरकारविरोधात विविध मुद्द्यांवर जनतेला भडकवण्याचे प्रयत्न होत असल्याची टीका अनेकांकडून केली जाते. मात्र महाराष्ट्रातील सुजाण जनता भावनिक आवाहनांपेक्षा वास्तवाकडे अधिक गांभीर्याने पाहते, अशी अनेकांची धारणा आहे.
माझ्या मते, पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणुकीपूर्वी सोशल मीडिया आणि विविध माध्यमांमधून जे राजकीय कथानक तयार केले जात होते, त्यांचे प्रमाण निवडणुकांनंतर आणखी वाढलेले दिसते. सरकारच्या प्रत्येक निर्णयाला नकारात्मक रंग देणे, प्रत्येक घटनेतून पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि भारतीय जनता पक्षाविरुद्ध असंतोष निर्माण करण्याचा प्रयत्न करणे, तसेच समाजात अविश्वासाचे वातावरण निर्माण करणारी मांडणी सातत्याने पुढे आणली जात असल्याची भावना अनेक नागरिक व्यक्त करतात. या दाव्यांचे मूल्यांकन करताना नागरिकांनी विविध स्रोतांचा आधार घेऊन स्वतः निष्कर्ष काढणे महत्त्वाचे आहे.
आज सोशल मीडियावर काही राजकीय पक्ष, काही राजकीय भाष्यकार, काही डिजिटल प्रभावक आणि काही प्रचारमाध्यमे यांच्याकडून विविध प्रकारचे दावे केले जातात. त्याचप्रमाणे सरकारकडूनही स्वतःच्या भूमिकेचे समर्थन करणारे कथन मांडले जाते. त्यामुळे जेन-झीने कोणत्याही एका बाजूवर आंधळा विश्वास न ठेवता सर्व बाजूंचा अभ्यास करून “राष्ट्र प्रथम” या भावनेतून स्वतःचे मत तयार करणे आवश्यक आहे.
नव्या पिढीने भारताचा इतिहास समजून घेतला पाहिजे. २५ जून १९७५ ची आणीबाणी, १९९० मधील काश्मीरी पंडितांचे विस्थापन, १९९३ चे मुंबई बॉम्बस्फोट, २६/११ मुंबईवरील दहशतवादी हल्ला, नक्षलवाद आणि सीमापार दहशतवाद या घटनांनी भारताला मोठी किंमत मोजावी लागली आहे. या घटनांचा अभ्यास न करता वर्तमानातील राजकारण समजणे अपूर्ण ठरेल.
जेन-झी एका नव्या पर्वाची सुरुवात करत आहे. परंतु कोणतेही नवे पर्व यशस्वी होण्यासाठी भूतकाळाची जाणीव तितकीच आवश्यक असते. स्वातंत्र्यपूर्व भारताचा इतिहास, स्वातंत्र्यानंतरचा राष्ट्रनिर्मितीचा प्रवास, देशाने भोगलेली युद्धे, दहशतवाद, आणीबाणी, आर्थिक संकटे आणि सामाजिक संघर्ष यांचा सखोल अभ्यास करूनच भविष्याची वाटचाल केली पाहिजे. जुन्या पिढीचा अनुभव आणि नव्या पिढीची ऊर्जा यांचा समतोल साधण्यातच भारताच्या उज्ज्वल भविष्याची खरी ताकद आहे. इतिहास विसरून भविष्य घडत नाही; इतिहास समजूनच भविष्य अधिक भक्कम बनते.
याचबरोबर माहिती युद्ध, परदेशी प्रभाव, डिजिटल प्रचार, परकीय निधीवरील कायदेशीर चौकट, स्वयंसेवी संस्थांची भूमिका आणि सोशल मीडियाचा राजकारणावर होणारा परिणाम यांचाही अभ्यास आवश्यक आहे. कोणताही दावा, व्हिडिओ किंवा पोस्ट स्वीकारण्यापूर्वी त्याची पडताळणी करणे हीच जबाबदार नागरिकाची भूमिका आहे.
वैकल्पिक विमर्श म्हणजे विरोधी मत दडपणे नव्हे, तर खोटी माहिती, दिशाभूल करणारे प्रचार आणि हिंसक विचारांना तथ्य, संविधान, राष्ट्रीय हित आणि विवेकपूर्ण चर्चेच्या माध्यमातून उत्तर देणे. लोकशाहीत मुक्त चर्चा जितकी आवश्यक आहे, तितकीच सत्याची पडताळणीही आवश्यक आहे.
भारताच्या जेन-झीने स्वतःला केवळ “सरकार समर्थक” किंवा “सरकार विरोधक” अशा चौकटीत अडकवू नये. स्वतः विचार करावा, इतिहास वाचावा, राष्ट्रीय सुरक्षेचे प्रश्न समजून घ्यावेत, विविध मतप्रवाह ऐकावेत आणि त्यानंतरच भूमिका घ्यावी. राष्ट्र प्रथम, संविधानाचा आदर, सत्याचा शोध आणि विवेकपूर्ण विचार हीच नव्या भारताच्या तरुणांची खरी ओळख असली पाहिजे.
भारताचे भविष्य घोषणांवर नाही, तर जागरूक, अभ्यासू आणि जबाबदार नागरिकांवर अवलंबून आहे. म्हणूनच जेन-झीने भावनांपेक्षा विवेक, अफवांपेक्षा सत्य, सोशल मीडिया ट्रेंडपेक्षा इतिहास आणि राजकीय प्रचारापेक्षा राष्ट्रहित यांना सर्वोच्च प्राधान्य दिले, तर भारत अधिक सक्षम, सुरक्षित आणि विकसित राष्ट्र म्हणून पुढे जाईल.
अशोक सज्जनशेट्टी
पिंपरी चिंचवड, वलांडीकर
९८२२७७४५८९
