संगीत क्षेत्रातील एक अत्यंत आदरणीय नाव म्हणजे सुमन कल्याणपूर. अनेक दशके आपल्या मखमली आवाजाने रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या या गायिकेचा प्रवास भारतीय चित्रपटसंगीताच्या इतिहासातील एक सुवर्णपान आहे.
सुमन कल्याणपूर यांचा जन्म २८ जानेवारी १९३७ रोजी झाला. त्यांचे बालपण आणि संगीताची आवड लहानपणापासूनच जपली गेली. शास्त्रीय संगीताचा भक्कम पाया असल्यामुळे त्यांच्या स्वरांमध्ये एक वेगळीच गोलाई आणि स्पष्टता होती. १९५४ मध्ये ‘संगीत सम्राट तानसेन’ या चित्रपटाद्वारे त्यांनी पार्श्वगायनात पदार्पण केले.
सुमन कल्याणपूर यांचे नाव घेताच डोळ्यांसमोर येतात ती त्यांची अजरामर गाणी. त्यांचा आवाज तत्कालीन आघाडीच्या गायिकांशी साधर्म्य दर्शवणारा असला, तरी त्यांनी आपली एक स्वतंत्र आणि वेगळी ओळख निर्माण केली होती.
अजरामर गाणी: ‘ना जाने क्या हुआ’, ‘आज कल तेरे मेरे प्यार के चर्चे’, ‘मेरा प्यार भी तू है’ यांसारख्या अनेक गाण्यांतून त्यांनी भावूक आणि रोमान्टिक गाण्यांची एक वेगळी उंची गाठली.त्यांनी केवळ हिंदीच नव्हे, तर मराठी चित्रपटसंगीतातही त्यांचे योगदान अतुलनीय आहे. अनेक भावगीते आणि मराठी चित्रपटांतील गाण्यांनी मराठी रसिक आजही मंत्रमुग्ध होतात. त्यांनी जेष्ठ संगीतकार नौशाद, शंकर-जयकिशन, ओ.पी. नय्यर अशा दिग्गज संगीतकारांसोबत काम केले. त्यांच्या आवाजातील बारकावे आणि भावनांची पकड यामुळे अनेक संगीतकार त्यांना पसंती देत असत.
त्यांच्या कारकीर्दीत एक काळ असा होता की, त्यांना अनेकदा लता मंगेशकर यांच्या आवाजाशी तुलना करणाऱ्या टीकेला सामोरे जावे लागले. मात्र, सुमनजींनी या टीकेकडे दुर्लक्ष करून आपल्या कामावर लक्ष केंद्रित केले. “माझ्या आवाजाचा पोत वेगळा आहे आणि मी माझ्या शैलीने गायन करते,” हे त्यांनी आपल्या कलेतून सिद्ध केले. हीच त्यांची संयमी वृत्ती त्यांना इतरांपेक्षा वेगळी ठरवते.
सुमन कल्याणपूर यांच्या आवाजातील गाणी म्हणजे मराठी रसिकांसाठी एक अनमोल ठेवा आहे. त्यांनी गायलेली भावगीते आणि चित्रपटातील गाणी आजही तितकीच ताजी आणि मनाला भिडणारी आहेत. त्यांची काही अत्यंत गाजलेली मराठी गाणी खालीलप्रमाणे आहेत:
केव्हा तरी पहाटे भावगीत (कवी: बा. भ. बोरकर)
सांग कधी कळणार तुम्हाला चित्रपट: ‘सांगत्ये ऐका’
पाऊस आला मोठा चित्रपट: ‘माणूस’
तू तर चाफेकळी चित्रपट: ‘वारणेचा वाघ’
ही चाल तुरुतुरु चित्रपट: ‘पिवळा धमक’
मज सांग तू काय हवे तुला भावगीत
नको नको रे पावसा भावगीत
सांजवेळी सांजवेळा भावगीत
प्रीतिची झुळूक चित्रपट: ‘घरकुल’
सुमन कल्याणपूर यांच्या आवाजाची व्याप्ती प्रचंड मोठी होती. त्यांनी केवळ एका चौकटीत न अडकता विविध प्रकारच्या रचनांना आपल्या सुरांनी सजवले. त्यांनी गायलेल्या गाण्यांचे मुख्य प्रकार: भावगीते (Light Classical/Semi-Classical)
सुमनजींच्या सांगीतिक कारकिर्दीचा कणा म्हणजे त्यांची ‘भावगीते’. मराठी आणि हिंदी अशा दोन्ही भाषांमध्ये त्यांनी गायलेली भावगीते अत्यंत लोकप्रिय आहेत. या गाण्यांमध्ये शब्दांतील भावनांना प्राधान्य असते. त्यांच्या आवाजातील कोमलता आणि शब्दांवरची हुकूमत भावगीते गाताना स्पष्टपणे जाणवते. ‘केव्हा तरी पहाटे’ हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. चित्रपट गीते (Film Songs)
त्यांनी अनेक हिंदी आणि मराठी चित्रपटांसाठी पार्श्वगायन केले आहे. यामध्येही विविध छटा पाहायला मिळतात:
रोमँटिक गीते: प्रेमाची भावना व्यक्त करणारी गाणी. ‘आज कल तेरे मेरे प्यार के चर्चे’ दुःखाच्या छटा असलेल्या रचना, ज्यात त्यांच्या आवाजातील गांभीर्य उठून दिसते.
उत्साही आणि नृत्यापर गीते (Cabaret/Dance Numbers): काही चित्रपटांत त्यांनी अतिशय वेगवान आणि उत्साही गाणीही गायली आहेत. मराठीतील ‘ही चाल तुरुतुरु’,भक्ती गीते आणि अभंग (Devotional Songs)भारतीय संस्कृतीतील भक्ती परंपरेचा त्यांनी गाण्यांतून प्रभावी आविष्कार केला आहे.
त्यांनी अनेक मराठी अभंग आणि भक्ती रचना गायल्या आहेत. देवासमोर नतमस्तक होऊन गायलेले हे सूर अत्यंत शांत आणि समाधान देणारे असतात.
गझल (Ghazals)हिंदी चित्रपटसंगीतात अनेकदा गझलचा वापर केला जाई. सुमन कल्याणपूर यांनी उर्दू-हिंदी शब्दांचे अचूक उच्चारण करत अनेक सुंदर गझल गायल्या आहेत. त्यांच्या आवाजातील ‘ठहराव’ गझल गायनासाठी अतिशय पूरक ठरला.
द्वंद्वगीते (Duets)सुमन कल्याणपूर यांची जोडी मोहम्मद रफी, मुकेश, मन्ना डे आणि किशोर कुमार यांच्यासोबत खूप गाजली.
समोरच्या गायकाचा आवाज आणि त्यांचा स्वतःचा आवाज यांचा ताळमेळ साधून त्यांनी गायलेली गीते आजही मैफिलींमध्ये आवडीने ऐकली जातात. संवादात्मक गाणी गाण्यात त्यांचा हातखंडा होता.
थोडक्यात सांगायचे तर त्यांच्या गायकीचा प्रवास ‘शास्त्रीय संगीताच्या अभ्यासापासून ते हलक्या-फुलक्या सुगम संगीतापर्यंत’ असा होता. आवाजाची नैसर्गिक गोडी, शब्दांची स्पष्टता आणि संगीतातील तांत्रिक बारकावे (उदा. हरकती आणि मुरक्या) यांचा योग्य मेळ घालून त्यांनी गायकीचा एक ‘सुमन-शैलीचा’ असा स्वतंत्र बाज निर्माण केला होता. त्यांना विनम्र श्रद्धांजली💐💐💐💐💐
