चंदेरी पडद्यावरची झगमगाटी दुनिया अनेकदा वास्तवापासून दूर नेते; पण त्या दुनियेत राहूनही जमिनीशी नाळ कायम जोडून ठेवणारे काही कलाकार असतात. नाना पाटेकर हे त्यांपैकीच एक. अभिनयातील विलक्षण ताकद, जगण्यातील साधेपणा आणि समाजाच्या वेदनांशी असलेली त्यांची जवळीकता यामुळे ते केवळ लोकप्रिय अभिनेते राहत नाहीत—ते आपल्या काळातील एका अस्वस्थ, संवेदनशील वास्तवाचे प्रतिनिधी ठरतात.
नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची ओळख त्यांच्या भारदस्त संवादफेकीत, नजरेतील तीव्रतेत आणि देहबोलीत आहे. ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘प्रहार’, ‘परिंदा’, ‘क्रांतीवीर’ आणि ‘अग्निसाक्षी’ यांसारख्या चित्रपटांत त्यांनी साकारलेली पात्रे केवळ पडद्यावरची रूपे राहिली नाहीत; ती प्रेक्षकांच्या स्मरणात ठसलेली माणसे बनली. मराठी मनाच्या काळजावर सदैव अंकुश ठेवून असलेल्या नाना पाटेकरांचा प्रवास राज्यनाट्य स्पर्धेच्या मंचावरून सूरू झाला. हा प्रवास पुरुष, हमीदाबाईची कोठी अशा व्यावसायिक नाटकातून पुढे आला, अंकुश मधून नानानी चित्रपटाचा पडदा अक्षरशः व्यापून टाकत अल्पावधीत नाना बॉलिवूडचे सुपरस्टार झाले. परिंदा, क्रांतिवीर या चित्रपटातील अभिनयाने नाना राष्ट्रीय पातळीवरील पुरस्कार विजेते ठरले. प्रहार सारख्या सामाजिक विषयावरच्या चित्रपटाचे दिग्दर्शन करणाऱ्या नानांनी वजुद मधला मनोरुग्ण पडद्यावर अक्षरशः जगला
संवादातील प्रत्येक शब्दाला वजन देणारा त्यांचा आवाज आणि भावनांचा सूक्ष्म आविष्कार, त्यांच्या भूमिकांना वेगळी धार देतो. ‘क्रांतीवीर’मधील प्रतापराव टिळक असोत किंवा ‘अग्निसाक्षी’मधील गुंतागुंतीचे पात्र—नाना त्या व्यक्तिरेखेत इतके एकरूप होतात की कलाकार आणि पात्र यांच्यातील सीमारेषा पुसट होते. त्यांच्या अभिनयात नाटकी आवेश असला, तरी त्याचा पाया वास्तवात असतो. म्हणूनच त्यांच्या व्यक्तिरेखा समाजातील संघर्ष, संताप, असहायता आणि माणुसकी यांचा आरसा बनतात.
नाना पाटेकर यांची कलात्मकता अभिनयापुरती मर्यादित नाही. ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटाचे त्यांनी दिग्दर्शनही केले. या चित्रपटासाठी त्यांनी भारतीय सैन्यदलासोबत प्रशिक्षण घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या कामाप्रती असलेल्या शिस्तीची आणि तयारीची जाणीव करून देतो. विषयाची खोली समजून घेऊन त्याला पडद्यावर साकारण्याचा त्यांचा प्रयत्न हा त्यांच्या कलाविष्कारातील गांभीर्य दाखवतो.
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक परखड विचारवंतही दिसतो. ते लोकप्रियतेच्या सुरक्षित चौकटीत राहण्यापेक्षा स्वतःला अस्वस्थ करणारे प्रश्न मांडण्यास मागेपुढे पाहत नाहीत. त्यांच्या बोलण्यातला उपरोध आणि स्पष्टवक्तेपणा अनेकदा चर्चेचा विषय ठरतो; पण त्यामागे दिखाऊपणापेक्षा सत्याला भिडण्याची वृत्ती अधिक जाणवते.
चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्धी, प्रतिष्ठा आणि झगमगाटाच्या पलीकडे नाना पाटेकर यांची आणखी एक ओळख आहे—सामाजिक प्रश्नांशी जोडलेला संवेदनशील नागरिक. दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकरी आणि आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांसाठी त्यांनी केलेले काम, तसेच ‘नाम फाऊंडेशन’च्या माध्यमातून उभे राहिलेले मदतीचे उपक्रम, त्यांच्या सामाजिक बांधिलकीची साक्ष देतात.
त्यांच्या योगदानाचे महत्त्व केवळ आर्थिक मदतीत नाही. संकटात सापडलेल्या कुटुंबांपर्यंत पोहोचणे, त्यांच्या दुःखाची दखल घेणे आणि मदतीसाठी प्रत्यक्ष प्रयत्न करणे—या कृतींमध्ये माणसांशी जोडलेपण दिसते. प्रसिद्धीच्या प्रकाशझोतात राहूनही समाजाच्या वेदनांकडे पाठ न फिरवणारा कलाकार म्हणून त्यांची ही बाजू महत्त्वाची ठरते.
परखड स्वभाव, अस्वस्थ करणारे प्रश्न आणि नाना पाटेकर . नानांचा स्वभाव रोखठोक आणि स्पष्टवक्तेपणाचा आहे. मनातले बोलताना ते अनेकदा मखमली गुंडाळी न करता थेट आघात करतात. त्यामुळे त्यांच्या विधानांवर अनेकदा निर्माण झाले आहेत. काहींना त्यांचा परखडपणा खटकतो, तर काहींना त्यात सामान्य माणसाच्या मनातील अस्वस्थतेचा आवाज ऐकू येतो.
मात्र, एखाद्या कलाकाराच्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन केवळ त्याच्या स्पष्ट बोलण्यावरून करता येत नाही. त्याच्या कलेतून आणि कृतीतून उमटणारे विचारही तितकेच महत्त्वाचे असतात. नाना यांच्या बाबतीत पडद्यावरचे वास्तव आणि पडद्याबाहेरची सामाजिक जाणीव यांच्यात एक धागा दिसतो—दिखाव्यापेक्षा आशयाला आणि सोयीपेक्षा सत्याला महत्त्व देण्याचा. नाना आणि लातूर
केवळ सिनेमात न रमता आपण समाजाचं देणं लागतो ही प्रचंड सामाजिक व आंतरिक भावना जीवंत ठेऊन जगणरे नाना पाटेकर एकमेवाद्वितीयच. त्यांचा आणि लातूरचा विशेष स्नेह होता. नाना आणि श्रीराम गोजमगुंडे यांनी एकत्रित चित्रपट केले. नाना लातुरात तत्कालीन शगुफा हॉटेल मध्ये अनेकवेळा जेवायला आलेले. लातूरच्या मूकबधिर विद्यालयाला केलेली मदत असेल किंवा नाम फॉउंडेशन च्या माध्यमातून आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबाना लातुरात येऊन सढळ हाताने केलेली आर्थिक मदत असेल ,की हजारो एकर जमीन सिंचनाखाली आणण्यासाठी केलेली कामे असतील. त्यांनी लातूरमध्ये आयोजित केलेल्या सामूहिक विवाह सोहळ्याला जातीने हजर राहून वधूवरांना आशीर्वाद देणाऱ्या नानाची विविधांगानी लातूरच्या मातीशी नाळ जुळली होती, त्यांच्या जाण्याने ती शरीराने कायमची तुटली, पण नाना लातूरच्या ,लातूरकरांच्या स्मृती पटलावरून कधीच पुसले जाणार नाहीत. लातूर महानगरपालिकेच्या स्थायी समिती च्या वतीने नटवर्य श्रीराम गोजमगुंडे यांच्या नावाने पुरस्कार सूरू केला होता. हा पहिला पुरस्कार नानाला द्यावा असा आम्ही विचार केला. मात्र योग असा जुळून आला नाही या संदर्भात नाना पाटेकर यांच्याशी चर्चा देखील झाली होती आणि त्यांनी पुरस्कार स्वीकारण्याला संमती देखील दिली होती मात्र तत्कालीक काही कारणास्तव तो देता आला नाही.
त्यांच्या स्वभावाबाबत असलेल्या अनेक गॉसिप्स च्या पार्श्वभूमीवर देशभरातील रसिकांनी त्यांच्या गुणदोषासकट त्यांना स्वीकारलं, डोक्यावर घेतलं. भरभरून प्रेम केलं. हे भाग्य लाभणारे नाना एकमेव नट होते. नाना गेल्याची बातमी ऐकल्यावर आपल्या घरातलाच कोणी माणुस गेला अशी भावना लाखोंच्या मनात आहे .चंदेरी दुनियेच्या आकर्षणात स्वतःची ओळख न हरवता मातीशी नाळ जोडून ठेवणे सोपे नसते. नाना पाटेकर यांचे वेगळेपण याच ठिकाणी ठळकपणे जाणवते. पुरस्कार आणि लोकप्रियतेपलीकडे जाऊन त्यांनी आपल्या कलेशी निष्ठा राखली; समाजातील प्रश्नांकडे पाहण्याची संवेदनशीलताही जपली.
नाना पाटेकर हे केवळ प्रभावी भूमिका साकारणारे अभिनेते नाहीत. त्यांच्या अभिनयात जीवनातील विरोधाभासांचा ठसा आहे, तर त्यांच्या सार्वजनिक प्रतिमेत प्रसिद्धीच्या पलीकडे जाण्याची धडपड दिसते. म्हणूनच ते प्रेक्षकांच्या स्मरणात एका भूमिकेपुरते राहत नाहीत—ते अभिनयाचे एक स्वतंत्र विद्यापीठ म्हणून वास्तवाशी नाळ जपणाऱ्या कलाकाराचे प्रतीक बनतात. असा नटसम्राट होणे नाही. त्यांच्या जाण्याने झालेली क्षती कधीही भरुन निघणारी नाही. नाना आपण अमर आहात.
भावपूर्ण श्रद्धांजली
