भारत आणि इराण: ‘सांस्कृतिक चुलत भाऊ’

सध्या भारत आणि इस्त्रायल यांच्या मातृ-पितृभुमीच्या नव्या नात्यातून अवतरलेला अनौरस कलह आणि त्यात ट्रम्प सारख्या वितंडवादी नेत्याने मध्यपूर्व आणि मध्य आशिया खंडात सुरु केलेला गलबला आणि युद्धाची धुळवड पाहता भारतात इराण आणि भारत यांच्या बाबत उथळांमध्ये चर्चेचा सिमगा सुरु आहे. या वातावरणात निखील अग्रवाल यांनी काल भारत आणि इराण यांच्यातील प्राचीन सांस्कृतिक इतिहासावर प्रकाश टाकणारा सविस्तर लेख त्यांच्या ब्लॉगवर लिहिला आहे. आजच्या पार्श्वभूमीवर मराठी वाचकांना हा उभय राष्ट्रातील सांस्कृतिक वारसा आजही आपल्या जीवनाला कसा व्यापून आहे. याची माहिती व्हावी यासाठी श्री. निखिल यांच्या मूळ इंग्रजी लेखावर राजेश खनके यांनी केलेला हा भावानुवाद.

फेब्रुवारी २०२६ मधील राजकीय घडामोडींमुळे (अयातुल्ला खमेनी यांचा मृत्यू) भारत आणि इराणच्या संबंधांमध्ये काही काळ शांतता किंवा राजनैतिक सावधगिरी दिसली असली, तरी हे संबंध केवळ सरकारांपुरते मर्यादित नाहीत. ही दोन राष्ट्रे अशा संस्कृती आहेत ज्यांचा प्रवास हजारो वर्षांचा आहे. आजही मुंबईतील अग्यारींमध्ये म्हटली जाणारी अवेस्तामधील प्रार्थना आणि वाराणसीच्या घाटावर ऐकू येणारे संस्कृत मंत्र एकाच प्राचीन मुळाची साक्ष देतात. राजकारण बदलत राहते, परंतु या दोन संस्कृतींमधील सखोल प्रवाह आजही तितक्याच प्रबळपणे वाहत आहे. श्री निखील अग्रवाल यांनी हाच प्राचीन सांस्कृतिक बंधुत्वाचा प्रवाह त्यांच्या लेखाच्या माध्यमातून उजागर करुन सांगितला आहे. हा प्रवाह पाहिल्यावर आज इराण देशाबाबत जे मत आपल्या समाजमाध्यमातून प्रकट होताना दिसतेय त्यावरून आपला समाज या सांस्कृतिक धाग्यापासून तुटून नेमका कसा सैरभैर झाला आहे याचे देखील दर्शन घडते.

निखिल अग्रवाल यांच्या मते, भारत आणि इराण हे केवळ दोन देश नसून ते ‘सांस्कृतिक भाऊबंद’ (Civilisational Cousins) आहेत. या दोन्ही राष्ट्रांचा इतिहास हजारो वर्षांपासून एकमेकांत गुंफलेला आहे. पर्शियन भाषेतील ‘नेक’ (चांगला किंवा सद्गुणी) हा शब्द ऋग्वेदातही त्याच अर्थाने आढळतो, जे या दोन संस्कृतींच्या समान वारशाचे जिवंत उदाहरण आहे.
सामायिक मुळे आणि धार्मिक साधर्म्य सुमारे चार हजार वर्षांपूर्वी मध्य आशियाई गवताळ प्रदेशातून (Steppe) ‘आर्य’ नावाचा लोकसमूह बाहेर पडला आणि दोन गटांत विभागला गेला. एक गट इराणच्या पठारावर स्थायिक झाला, ज्याने सायरस, दारा आणि झरथुस्त्रा सारख्या महापुरुषांना जन्म दिला, तर दुसरा गट हिंदूकुश पर्वत ओलांडून भारतीय उपखंडात आला, जिथे त्यांनी वेदांची रचना केली.
या दोन्ही संस्कृतींच्या प्राचीन धर्मग्रंथांमध्ये—ऋग्वेद आणि अवेस्ता—केवळ भाषिक साम्य नाही तर संरचनात्मक समानताही आहे. ऋग्वेदातील ‘ऋत’ (Rta) आणि अवेस्तामधील ‘आशा’ (Asha) या संकल्पना विश्वाच्या नैतिक व्यवस्थेचे प्रतिनिधित्व करतात. दोन्ही परंपरांमध्ये अग्नीला पवित्र मानले गेले आहे. वैदिक ‘सोम’ आणि झोरोस्ट्रियन ‘होमा’, तसेच ‘यज्ञ’ आणि ‘यस्ना’ हे शब्द एकाच मुळापासून आलेले आहेत. विशेष म्हणजे, या दोन्ही परंपरांनी काळानुसार एकमेकांच्या संकल्पनांचे विरोधीकरण केले; उदाहरणार्थ, वेदातील ‘देव’ इराणमध्ये ‘दानव’ (राक्षस) बनला, तर वेदातील ‘असुर’ इराणमध्ये ‘अहुरा’ (सर्वोच्च देव) बनला.
ऋग्वेद आणि अवेस्ता (झोरोस्ट्रियन धर्माचा सर्वात प्राचीन ग्रंथ) यांच्यातील भाषिक आणि संरचनात्मक साम्य हे अत्यंत सखोल आहे. रचनात्मक आणि भाषिक एकरूपता: ऋग्वेद आणि अवेस्ता या दोन वेगळ्या भाषांमधील पुस्तके सारखीच नाहीत तर त्यांची रचनात्मक ओळख (structural identity) देखील एकच आहे. दोन्ही ग्रंथांमधील भाषा अत्यंत प्राचीन आणि जटिल आणि आजच्या पिढ्यांना समजायला कठीण जात असते.
भारतीय आणि इराणी या दोन्ही परंपरा एकाच मुळापासून तयार झाल्या असल्या तरी, काही शब्दांचे अर्थ एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध आहेत. एकाच पूर्वज समूहाने (आर्य) विभागले जाण्यापूर्वी जोपासलेल्या सामायिक वारशाचे ते अवशेष आहेत. ‘असुर’ आणि ‘अहुरा’ या शब्दांमधील विरुद्धार्थाचा इतिहास अत्यंत रंजक आहे. समान मूळ आणि विरुद्ध अर्थ: ‘असुर’ (संस्कृत) आणि ‘अहुरा’ (अवेस्तन) हे दोन्ही शब्द एकाच ऐतिहासिक आणि भाषिक मुळापासून तयार झाले आहेत. मात्र, काळाच्या ओघात या दोन्ही संस्कृतींनी एकमेकांच्या पवित्र शब्दांना विरुद्ध अर्थ दिले.
इराणमधील ‘अहुरा’: इराणी परंपरेत ‘असुर’ शब्दाचे रूपांतर ‘अहुरा’ मध्ये झाले. हा शब्द त्यांच्या सर्वोच्च देवतेसाठी वापरला गेला—’अहुरा माज्दा’ (Ahura Mazda), ज्याचा अर्थ ‘ज्ञानी प्रभू’ (The Wise Lord) असा होतो. अहुरा माज्दा हे सर्व प्रकाश आणि सत्याचे उगमस्थान मानले जातात.
भारतातील ‘असुर’: भारतीय (वैदिक) परंपरेत सुरुवातीला ‘असुर’ हा शब्द ‘मोठ्या शक्तीचा स्वामी’ (A lord of great power) या अर्थाने वापरला जात असे. परंतु, नंतरच्या काळात भारतीय परंपरेत ‘असुर’ हे ‘देवांच्या’ (Devas) विरुद्ध लढणारे किंवा राक्षसी प्रवृत्तीचे मानले जाऊ लागले.
देवांचे अदलाबदल (The Gods Switched Places): या प्रक्रियेत केवळ ‘असुर’ शब्दाचेच नव्हे, तर ‘देव’ शब्दाचेही उलटीकरण झाले. वैदिक परंपरेत ज्यांना ‘देव’ (दिव्य शक्ती) म्हटले जाते, त्यांना अवेस्तामध्ये ‘दैव’ (Daeva) म्हणजे राक्षस किंवा वाईट शक्ती मानले गेले, ज्यांच्याविरुद्ध लढा देणे आवश्यक असते.
एकाच मूळ परंपरेतून बाहेर पडल्यानंतर या दोन संस्कृतींनी त्यांचे देव आणि संकल्पनांची जणू ‘अदलाबदल’ केली, ज्यामुळे एकासाठी जो ‘परमेश्वर’ (अहुरा) होता, तो दुसऱ्यासाठी ‘असुर’ झाला.
भारतातील पारशी समुदाय आणि इराण:- भारतातील पारशी समुदाय मूळचा आजच्या इराण मधील फ़ारस या प्रदेशातला. पारशी समुदायाने भारताच्या औद्योगिक आणि आर्थिक विकासात अत्यंत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. या समुदायाची लोकसंख्या कधीही एक लाखापेक्षा जास्त नसली तरी, त्यांनी दिलेल्या योगदानाची व्याप्ती मोठी आहे.
जमशेटजी टाटा (Jamsetji Tata): त्यांनी भारताचा पहिला एकात्मिक पोलाद प्रकल्प (integrated steel plant) उभारला. त्यांनी अशा एका औद्योगिक साम्राज्याची पायाभरणी केली, जे आजही भारताच्या अर्थव्यवस्थेला मोठ्या प्रमाणावर आकार देत आहे.
होमी भाभा (Homi Bhabha): त्यांनी भारताच्या अणू कार्यक्रमाचा (nuclear programme) पाया घातला, जो देशाच्या तांत्रिक आणि औद्योगिक प्रगतीसाठी महत्त्वाचा ठरला.
आर्थिक विचारधारा: दादाभाई नौरोजी यांनी वसाहतवादी अर्थव्यवस्थेचा ‘ड्रेन थिअरी’ (drain theory) हा सिद्धांत मांडला. हा सिद्धांत भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीचा वैचारिक कणा बनला आणि भारताच्या स्वतःच्या औद्योगिक गरजा अधोरेखित करण्यात त्याने मोठी भूमिका बजावली.
उद्योजकतेची घनता: पारशी समुदायाने औद्योगिक क्षेत्रासोबतच कायदेतज्ज्ञ, लष्करी अधिकारी आणि शास्त्रज्ञ अशा विविध क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणात दिग्गज व्यक्तिमत्त्वे दिली आहेत.
भारतीय भाषांवर पर्शियन संस्कृतीचा प्रभाव-
मध्ययुगीन काळात पर्शियन संस्कृतीचा भारतात खोलवर शिरकाव झाला. गझनवी, दिल्ली सल्तनत आणि विशेषतः मुघल काळात पर्शियन ही प्रशासन, मुत्सद्देगिरी आणि साहित्याची प्रतिष्ठित भाषा बनली. ७ व्या शतकात इराणमध्ये इस्लामच्या आगमनानंतर, झोरोस्ट्रियन लोकांचा एक गट भारतात आला, ज्यांना आपण ‘पारशी’ म्हणून ओळखतो. गुजरातच्या राजाने त्यांना साखरेप्रमाणे दुधात मिसळून जाण्याचे आवाहन केले होते, जे त्यांनी सार्थ ठरवले. नंतरच्या काळात आलेल्या ‘इराणी’ समुदायाने मुंबईच्या सामाजिक जीवनात ‘इराणी कॅफे’च्या माध्यमातून एक वेगळी ओळख निर्माण केली. आज पुण्यात आणि मुंबईत इराणी कॅफ़ेवर खास चहा घ्यायला लोकं जातात.
भारतीय भाषांवर, विशेषतः हिंदी आणि उर्दूवर, पर्शियन संस्कृतीचा प्रभाव अत्यंत खोलवर आणि कायमस्वरूपी पडलेला आहे. सत्तेची आणि साहित्याची भाषा: मध्ययुगीन काळात गझनवी, दिल्ली सल्तनत आणि विशेषतः मुघलांच्या काळात पर्शियन ही भारताची प्रशासन, मुत्सद्देगिरी, साहित्य आणि वास्तुकलेची प्रतिष्ठित भाषा बनली. मुघल जरी मुळाचे तुर्किक होते, तरी त्यांच्या सांस्कृतिक जाणीवा पूर्णपणे पर्शियन होत्या. भारतात सर्वाधिक काळ प्रशासकीय भाषा राहिली ती केवळ पर्शियन.
ग्रंथांचे भाषांतर: भारतीय ज्ञान आणि संस्कृती समजून घेण्यासाठी पर्शियन भाषेचा वापर केला गेला. मुघल सम्राट अकबराने महाभारताचे पर्शियन भाषेत भाषांतर घडवून आणले, तर दारा शिकोहने उपनिषदांचे ‘सिर-ए-अकबर’ (महान रहस्य) या नावाने पर्शियनमध्ये भाषांतर केले.
दैनंदिन शब्दसंपदा: आजच्या आधुनिक हिंदी आणि उर्दू भाषांमध्ये अनेक पर्शियन शब्द इतके एकरूप झाले आहेत की ते परके वाटत नाहीत. उदाहरणार्थ: ‘जिंदगी’ (जीवन), ‘दोस्त’ (मित्र), ‘खून’ (रक्त), ‘आराम’ (विश्रांती), ‘गुलाब’ (फूल), ‘शायर’ (कवी), ‘तस्वीर’ (चित्र) आणि ‘खयाल’ (विचार). स्त्रोतांनुसार, या शब्दांशिवाय आजची नैसर्गिक हिंदी बोलणे अशक्य आहे; ते भाषेमध्ये एखाद्या ‘गुप्त नदी’प्रमाणे प्रवाहित आहेत. आपल्या आजच्या अनेक शब्दांची मुळे पर्शियन भाषेत आढळतात. उदाहरणार्थ, ‘गुलाब’ हा शब्द पर्शियन ‘गोल-अब’ (Gol-ab) म्हणजे ‘गुलाबपाणी’ यावरून आला आहे.
साहित्यिक संश्लेषण: भारत हा पर्शियन भाषेचे दुसरे घर बनला होता. अमीर खुस्रो, फैझी आणि बेदिल यांसारख्या दिग्गज भारतीय कवींनी पर्शियन साहित्यात मोठी भर घातली. त्यांनी पर्शियन भाषेत भारतीय विषय जसे की मान्सून (पावसाळा) आणि भक्तीची ओढ यांचा समावेश करून या भाषेला एक नवीन आयाम दिला. एका काळी इराणपेक्षाही जास्त पर्शियन साहित्य भारतात निर्माण होत होते.
सांस्कृतिक विलीनीकरण: पारशी समुदायाने भारतात आल्यानंतर स्थानिक भाषा (उदा. गुजराती) आत्मसात केली आणि स्वतःच्या पर्शियन वारशासह भारतीय संस्कृतीशी ते समरुप झाले.
पर्शियन संस्कृतीचा प्रभाव केवळ भाषेवरच नाही, तर भारतीयांच्या विचार करण्याच्या आणि व्यक्त होण्याच्या पद्धतीवरही मोठ्या प्रमाणावर पडला आहे.
असा हा भारत आणि इराणमधील नात्याचा सिंथेसिस आहे. या नात्याचा धागा इस्त्रायल सोबत कधीही नव्हता आणि असा खोलवर आहे का? आणि शोधून सापडेल का ? याच्या उत्तरात आपल्याला आजच्या स्थितीचे भान नक्की येवू शकतं.