भेसळयुक्त दुधाच्या बाबत सरकारचे दायित्व काय?

मागच्या आठवडयात दोन अंत्यत महत्वाच्या घटना घडल्या पहिली होती अमेरिकेसोबच्या व्यापर कराराची आणि दुसरी होती ट्रस्टीफाइड या यूटूबरने अमूल दूधातील शोधलेल्या बॅक्टेरीया संबधी. हा निव्वळ योगायोग आहे की यामागे कांही राजकारण आहे हे आत्तातरी सांगणे कढीण् .असा योगायोग यापूर्वी देखिल घडून आला असून यामुळे भारतीय पंरपरा,उद्योग आणि उत्पादने ही कनिष्ठ दर्जाची असतात आणि परदेशी बनावटीची उतपादने श्रेष्ठ दर्जाची असतात असा समज पसरवण्यात यशस्वी झाल्याचे योगायोग पाहयला मिळतात.

भारत-अमेरिका व्यापार चर्चेदरम्यान अमूलच्या दुधाच्या गुणवत्तेबद्दल अलिकडच्या वादांमुळे असे प्रश्न उपस्थित झाले आहेत, ज्यामध्ये अमूल, मदर डेअरी आणि कंट्री डिलाईट सारख्या इतर कंपन्यांच्या नमुन्यांमध्ये उच्च बॅक्टेरियाचे प्रमाण असल्याचा आरोप प्रयोगशाळेच्या अहवालात करण्यात आला आहे. अमूलने हे दावे फेटाळून लावले आहेत, कंपनी FSSAI मानकांचे पालन करण्यावर भर देत असल्याचे कंपनीचे म्हणने आहे.
अलिकडच्या भारत-अमेरिका व्यापार चौकटीने अमेरिकन दुग्धजन्य पदार्थांना भारतात प्रवेश न देता भारतीय दुग्धजन्य पदार्थ निर्याती वरील यूएसने शुल्क कमी केले आहे, ज्यामुळे अमूलसारख्या भारतीय कंपन्यांना फायदा झाला आहे. अमूलची बदनामी करण्याशी अमेरिकन कंपन्यांचा संबंध असल्याचे कोणतेही थेट पुरावे नाहीत, परंतु ही वेळ डेअरी मार्केटमध्ये प्रवेश करण्यासाठी सुरू असलेल्या यूएस लॉबिंगशी कुठेतरी जुळते तशी शंका घेण्यास वाव आहे ? अमुलला अनेक प्रकारच्या कलंकांना तोंड द्यावे लागत आहे, ज्यामध्ये दुधात रसायने आणि कीटकनाशकांच्या खोट्या दाव्यांसाठी एका डॉक्टरविरुद्ध २०२५ मध्ये दाखल केलेला एफआयआर आणि २०२६ मध्ये कॉलिफॉर्म पातळीवरील विश्वसनीय प्रयोगशाळेच्या अहवालांचा समावेश आहे. अमूलचे एमडी जयेन मेहता म्हणाले की या घटना कट रचण्याच्या कथनांचे प्रतिध्वनी करतात.समांतर परदेशी कंपन्यांनी भारतीय बाजारपेठेत प्रवेश केला आहे. अशाच कांही घटना शितपेयांच्या बाबतीत आणि रिटेल मार्केटच्या संदर्भात देखिल आपणास पाहयला मिळतात.
ट्रस्टीफाइड च्या अर्पित मंगल या युटूबरने अमूल दूधाच्या स्वतंत्र प्रयोगशाळेत केलेल्या चाचण्यांमुळे अमूल पाउच दुधातील बॅक्टेरियाच्या पातळीबद्दल चिंता व्यक्त केली जात आहे, परंतु अमूल आणि FSSAI नियामकांनी या नमुन्यांवर पूर्णपणे शिक्कामोर्तब केलेले नाही. चाचणी निष्कर्ष ट्रस्टीफाइडने विविध राज्यांमधील अमूलच्या पाउच मधील दुधाच्या नमुन्यांवर सूक्ष्मजीव शास्त्रीय चाचण्या केल्या, ज्यामध्ये अमूल ताझा (980 CFU/ml, FSSAI मर्यादेपेक्षा जास्त) आणि अमूल गोल्ड (25 CFU/ml, मर्यादेपेक्षा जास्त) मध्ये उच्च कोलिफॉर्म बॅक्टेरिया आढळल्याचे म्हटले आहे. त्याच बरोबर मदर डेअरीच्या गायीच्या दुधात एकूण प्लेट काउंट (TPC) 240,000 CFU/ml वर दिसून आला, जो 30,000 CFU/ml FSSAI मर्यादेपेक्षा आठ पट जास्त होता, तर कंट्री डिलाईट मर्यादेपेक्षा दुप्पट होता. विशेष म्हणजे, अमूल टेट्रा पाक दुधाने पाश्चराइज्ड पाउच दुधापेक्षा UHT प्रक्रियेमुळे झालेल्या सर्व चाचण्या उत्तीर्ण केल्या.
अमूलच्या म्हणण्यानुसार, अमूलने मस्ती दही सारख्या उत्पादनांवरील अशाच प्रकारच्या ट्रस्टीफाइड चाचण्यांसंदर्भात “चुकीची माहिती” म्हणून फेटाळून लावले आहे. अपारदर्शक नमुने आणि आंबवलेल्या वस्तूंमध्ये जिवंत असलेल्या गुड बॅक्टेरीया संदर्भात चुकीचे अर्थ लावल्यामुळे हा समज निर्माण झाला असण्याची शक्यता आहे.
कोलिफॉर्मची निर्मिती ही दूधातील संभाव्य स्वच्छता समस्या दर्शवते उदा., दूध पाश्चरायझेशननंतरचे दूषित पदार्थ मिसळल्याने हे होवू शकते.अमूलचे दूध बहुतेक ग्राहकांसाठी योग्यरित्या हाताळले तर ते सुरक्षित आणि विश्वासार्ह असते, परंतु अलिकडच्या स्वतंत्र चाचण्या पाउच प्रकारांमध्ये संभाव्य बॅक्टेरियाचे धोके अधोरेखित करतात. अमूल आपल्या उत्पादनाच्या प्रति बॅच ५० पेक्षा जास्त ISO-प्रमाणित गुणवत्ता तपासण्या करते आणि FSSAI मानकांचे पालन करते,.
दुधातील कोलिफॉर्म बॅक्टेरिया हे दूध उत्पादना दरम्यान घराघरातून, पर्यावरणीय दूषिततेमुळे नैसर्गिकरित्या देखिल उद्भवतात, जाणून बुजून कंपनीच्या”उत्पादन” द्वारे नाही. ते जाणूनबुजून कंपनीशी जोडण्या ऐवजी स्वच्छताविषयक अपयश असल्याचे संकेत देतात. प्रक्रिया केल्यानंतर जर फिलर व्हॉल्व्ह, पाईप किंवा पॅकेजिंग अस्वच्छ पृष्ठभागांना स्पर्श करतात तेव्हा पाश्चरायझेशन नंतरचे दूध दूषित होते. कोल्डस्टोरेज चेनचा अभाव किंवा घाणेरडे पाउच यांसारखे किरकोळ आणि साठवणूकीतील समस्यामुळे देखिल पाश्चरायझ केलेल्या दुधात कोलिफॉर्म बॅक्टेरिया वाढ होण्यास मदत करतात.
कोणत्याही दूध उत्पादक कंपनीच्या दूधाच्या पाश्चरायझेशनमुळे कोलिफॉर्म नष्ट होतात, परंतु पुन्हा ते दूषित होण्याचे धोके असतात ते दूर करण्यासाठी पाउचमधील दूध ५-१० मिनिटे उकळवा; दुधातील कोलिफॉर्म काउंट हे आपोआप कमी होते. काही मानकांमध्ये (उदा. कॅलिफोर्निया) स्वीकार्य 750 CFU/ml पर्यंत; >1,000 CFU/ml हे म्हशीचे किंवा गायीचे घाणेरडे कासे, खराब रेफ्रिजरेशन व्यवस्था सारख्या समस्यामुळे रोगजनकांची शक्यता वाढते. पाश्चराइज्ड दूध: FSSAI/PMO मर्यादा ≤10 CFU/ml आहे; पाश्चराइज्ड दूधानंतर बॅक्टेरींयाची दूधातील कोणतीही उपस्थिती (>0) पुनर्दूषितीकरण (प्रक्रिया-नंतरची दूषितता, PPC) किंवा पाश्चराइजेशन अपयश दर्शवते.
यासर्व बाबी केवळ ब्रँडेड दुधाच्या संदर्भातील आहेत.त्यादुधाचे काय जे सामान्यपणे दुधवाले भैय्या खुले दुध विकातात.त्याच्या दुधाच्या कोण तपासण्या करते,दुधाचा दर्जा त्यातील भेसळ,गायी म्हशींना अधिक दुधासाठी दिले जाणारे इंजेक्शन्स, कपंन्याच्या दुधाची डुप्लीकेट पाकीटे तयार करुन भेसळयुक्त दुध विकले जाते आणि जनतेच्या आरोग्याशी खेळ केला जातो त्यांच्यासाठी कोणती मानांकने FSSAI लावणार आणि ती कशी लावणार आणि त्याची तपासणी कोणती यंत्रणा करणार. मुंबईसारख्या महानगरातच नाही तर छोट्या छोट्या गावात देखिल आता भेसळयुक्त दुधाची समस्या भेडसावत आहे. अमूलच्या दुधाच्या निमित्ताने हा प्रश्न ऐरणीवर आला असतांना सरकाने याकडे डोळझाक न करता ठोस पावले उचलून भेसळयुक्त दुधाचा आणि अशा विक्रेत्यांवर अंकुश ठेवणे अनिवार्य बनले आहे. केवळ कागदोपत्री कायदे असून फायद्याचे नाही तर यंत्रणा हलली पाहिजेत पुढाकार घेवून हे प्रकार तात्काळ थाबवण्यासाठी सर्व स्त्रावरील प्रयत्न आवश्यक आहेत.