एका ऐतिहासिक निकालात, मदुराई येथील प्रथम अतिरिक्त जिल्हा आणि सत्र न्यायालयाने, २०२० मधील ‘साथानकुलम कोठडी मृत्यू’ (Custodial Death) प्रकरणात दोषी ठरलेल्या सर्व नऊ पोलीस अधिकाऱ्यांना फाशीची शिक्षा सुनावली आहे. यातील एक अधिकारी कोरोना काळात 2020 मध्येच मृत्यू झाल्यामुळे त्याची फाशीची शिक्षा टळली आहे.
न्यायाधीश जी. मुथुकुमारन यांनी या प्रकरणाचे वर्णन “अतिशय दुर्मिळातले दुर्मिळ” (rarest of rare) असे केले. त्यांनी पी. जयराज (५८) आणि जे. बेनिक्स (३१) या पिता-पुत्रावर झालेल्या हल्ल्याच्या क्रूर स्वरूपावर विशेषत्वाने प्रकाश टाकत हा निकाल दिला.
या प्रकरणात दोषी ठरलेल्या सर्व नऊ पोलीस कर्मचाऱ्यांना फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली. यामध्ये तत्कालीन निरीक्षकाचा (श्रीधर), दोन उपनिरीक्षकांचा आणि इतर सहा अधिकाऱ्यांचा (हेड कॉन्स्टेबल आणि कॉन्स्टेबल) यांचा समावेश आहे.
न्यायालयाने संबंधित अधिकाऱ्यांना पीडितांच्या कुटुंबाला एकूण १.४० कोटी रुपयांची भरपाई देण्याचे आदेशही दिले आहेत.
या अधिकाऱ्यांना खुनाचा (भारतीय दंड संहितेचे कलम ३०२), बेकायदेशीर कोठडीत ठेवण्याचा (wrongful confinement) आणि पुरावे नष्ट करण्याचा—तसेच इतरही काही आरोपांखाली—दोषी ठरवण्यात आले.
दहावा आरोपी एका विशेष उपनिरीक्षकाचा (पॉलदुराई) २०२० मध्ये खटला सुरू असतानाच कोविड-१९ मुळे मृत्यू झाला होता; त्यामुळे अंतिम शिक्षेच्या प्रक्रियेत त्याचा समावेश नव्हता.
प्रकरणाची पार्श्वभूमी
ही दुर्दैवी घटना जून २०२० मध्ये, कोविड-१९ लॉकडाऊनच्या काळात घडली होती. जयराज आणि बेनिक्स यांना, दुकाने उघडी ठेवण्यासाठी परवानगी असलेल्या वेळेनंतरही त्यांचे मोबाईलचे दुकान उघडे ठेवल्याच्या आरोपावरून ताब्यात घेण्यात आले होते. त्यांना साथानकुलम पोलीस ठाण्यात नेण्यात आले, जिथे त्यांच्यावर अनेक तास अत्यंत क्रूर पध्दतीने शारीरिक अत्याचार करण्यात आले. त्यामुळेच बेनिक्सचा मृत्यू २२ जून रोजी झाला आणि त्यानंतरच्याच दिवशी, म्हणजेच २३ जून रोजी, त्याचे वडील जयराज यांचाही मृत्यू झाला.
या प्रकरणामुळे देशभरात संतापाची लाट उसळली आणि अखेरीस या प्रकरणाचा तपास सीबीआयकडे सोपवण्यात आला. सीबीआयच्या तपासात हे सिद्ध झाले की, पोलिसांनी कागदपत्रांमध्ये फेरफार (बनावट नोंदी) केले होते आणि कोणत्याही प्रकारच्या चिथावणीशिवाय त्या दोन व्यक्तींवर अत्यंत क्रूरपणे हल्ला केला .
साथानकुलम कोठडीतील मृत्यू प्रकरण हे भारतातील कायदेशीर इतिहासात, विशेषतः पोलिसांच्या उत्तरदायित्वाच्या (accountability) संदर्भात, अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जात आहे. सहा वर्षे चाललेल्या खटल्यानंतर, मदुराई जिल्हा न्यायालयाने ६ एप्रिल २०२६ रोजी आपला अंतिम निकाल दिला.
न्यायालयाचे आदेश आणि तपासातील निष्कर्षांचा सविस्तर तपशील खालीलप्रमाणे आहे:
१. दोषी आणि शिक्षा
पी. जयराज आणि त्यांचा मुलगा जे. बेनिक्स यांच्यावर केलेल्या अत्याचार आणि हत्येमध्ये सहभागी असलेल्या, हयात असलेल्या सर्व नऊ पोलीस अधिकाऱ्यांना न्यायालयाने फाशीची शिक्षा सुनावली. न्यायाधीशांनी या गुन्ह्याचे वर्गीकरण “अति-दुर्मिळातला दुर्मिळ” (rarest of rare) गुन्हा असे केले; त्यांनी नमूद केले की, ज्या लोकांनी जनतेचे रक्षण करण्याची शपथ घेतली होती, त्याच लोकांनी त्याऐवजी “समाजाची सामूहिक विवेकबुद्धी हादरवून टाकणारा एक घृणास्पद गुन्हा” केला आहे.
शिक्षा सुनावण्यात आलेली नऊ व्यक्ती खालीलप्रमाणे आहेत:
एस. श्रीधर (माजी निरीक्षक आणि एस.एच.ओ.)
पी. रघु गणेश (माजी उपनिरीक्षक)
के. बालकृष्णन (माजी उपनिरीक्षक)
एस. मुरुगन (हेड कॉन्स्टेबल)
ए. सामीदुराई (हेड कॉन्स्टेबल)
एम. मुथुराज (कॉन्स्टेबल)
एस. चेल्लादुराई (कॉन्स्टेबल)
एक्स. थॉमस फ्रान्सिस (कॉन्स्टेबल)
एस. वेलुमुथू (कॉन्स्टेबल)
२. आर्थिक नुकसानभरपाई
न्यायालयाने पीडितांच्या कुटुंबाला (विशेषतः बेनिक्सच्या आईला) एकूण १.४० कोटी रुपयांची प्रचंड नुकसानभरपाई देण्याचे आदेश दिले.
निरीक्षक श्रीधर (A1): २४ लाख रुपये देण्याचे आदेश.
उपनिरीक्षक रघु गणेश (A2): १६.३० लाख रुपये देण्याचे आदेश.जर दोषींनी ही रक्कम भरली नाही, तर पीडित कुटुंबासाठी निधी उभारण्याकरिता त्यांची वैयक्तिक मालमत्ता जप्त करून विकण्याचा अधिकार न्यायालयाने दिला आहे.
३. मुख्य पुरावे आणि निष्कर्ष
CBI च्या तपासातून आणि साक्षीदारांच्या जबानीतून (ज्यामध्ये महिला हेड कॉन्स्टेबल एस. रेवती यांच्या एका महत्त्वपूर्ण विधानाचाही समावेश आहे), घटनांचा एक अत्यंत थरारक आणि भयानक क्रम समोर आला:
पोलिसांनी दावा केल्याप्रमाणे पीडितांनी लॉकडाऊनच्या नियमांचे उल्लंघन केले नव्हते, हे CBI ने सिद्ध केले; त्यांची अटक ही एका किरकोळ वादावर आधारित होती, ज्यावरून पोलिसांना त्यांना “धडा शिकवायचा” होता.
पोलीस ठाण्यात त्या दोघांनाही विवस्त्र करण्यात आले आणि रात्रभर निर्दयपणे मारहाण करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले की, त्यांच्या जखमा इतक्या गंभीर होत्या की, पीडितांना पोलीस ठाण्याच्या जमिनीवर सांडलेले त्यांचेच रक्त साफ करण्यास कथितरित्या भाग पाडण्यात आले होते.
पुराव्यांची विल्हेवाट: गुन्हा लपवण्यासाठी पोलीस ठाण्यातील नोंदी (रेकॉर्ड्स) आणि CCTV फुटेज नष्ट केल्याप्रकरणी अधिकारी दोषी आढळले. न्यायाधीशांनी या गोष्टीवर प्रकाश टाकला की, वडील आणि मुलगा या दोघांनाही एकाच वेळी ठार मारून, पोलिसांनी “एका कुटुंबाचा मूळ पायाच उखडून टाकला” आहे.
घटनाक्रम असा
१९ जून २०२०: जयराज आणि बेनिक्स यांना साथनकुलम पोलीस ठाण्यात ताब्यात घेण्यात आले.
२२-२३ जून २०२०: बेनिक्स आणि जयराज यांचा अनुक्रमे कोविलपट्टी सरकारी रुग्णालयात मृत्यू झाला.
२३ मार्च २०२६: सर्व नऊ अधिकाऱ्यांना अधिकृतपणे हत्येचा (IPC कलम ३०२) आणि इतर आरोपांखाली दोषी ठरवण्यात आले.
६ एप्रिल २०२६: फाशीची शिक्षा औपचारिकरित्या सुनावण्यात आली.
हा निकाल देशभरातील पोलीस कोठडीतील हिंसेला (Custodial Violence) आळा घालणारा एक मोठा प्रतिबंधक घटक ठरेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात असून पोलिसांच्या मनमानी वृत्तीला आळा घालून कायदेशीर वर्तनाला भाग पडेल असा आशावाद व्यक्त केला जात आहे
